Kaos Beklentisine Kurumsal Yanıt: Geçici Konsey Devrede
Hamaney’in ardından İran Anayasası’nın 111. maddesi uyarınca kurulan Geçici Rehberlik Konseyi (Mesud Pezeşkiyan, Muhsini Ejei ve Ali Rıza Arafi), devlet mekanizmasının kişisel bir iradeden ziyade çok katmanlı bir kurumsal mimariye dayandığını kanıtladı.
İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) Uzmanı Rahim Farzam’a göre; sistem ruhani yapı, Devrim Muhafızları (DMO) ve ekonomik vakıf ağları arasında dağıtılmış durumda. Haziran 2025’teki İsrail çatışmalarında komuta kademesi hedef alınmasına rağmen sistemin ayakta kalması, karar alma süreçlerinin tek bir kişiye bağlı olmadığını göstermişti.
Savaş Koşulları "Elit Konsolidasyonu"nu Zorunlu Kılıyor
Hamaney sonrası dönemde beklenen rejim çözülmesinin aksine, dış askeri baskılar rejim içi klikleri birbirine kenetlemiş durumda. Mevcut elit uyumu yapısal bir barıştan ziyade, "hayatta kalma refleksi" olarak okunuyor. Savaş koşullarında gerçekleşen bu geçiş, siyasal dönüşüm ihtimalini zayıflatırken, güvenlik merkezli karar alma eğilimini güçlendiriyor.
Yeni Rehber Kim Olacak? Masadaki İsimler ve Dengeler
İran’da artık "tek adam" otoritesinden ziyade, güç odaklarının üzerinde uzlaşabileceği bir profil aranıyor. Yeni liderlik modelinde öne çıkan senaryolar şunlar:
-
Ayetullah Ali Rıza Arafi: Dini eğitim kurumlarının başındaki isim. Fraksiyonel siyasetin dışında kalması, onu hem muhafazakarlar hem pragmatikler için "uyumlu" bir aday kılıyor.
-
Gulam Hüseyin Muhsini Ejei: Yargı Erki Başkanı. Güvenlik bürokrasisiyle derin bağları, savaş atmosferinde güvenlik elitleri için cazip bir seçenek.
-
Mücteba Hamaney: Hamaney’in oğlu. Rehberlik Ofisi ve DMO üzerindeki etkisi yadsınamaz; ancak "aile içi halefiyet" modeli, cumhuriyetin kurumsal meşruiyeti açısından hassas bir zemin oluşturuyor.
1989'dan Farklı Bir Tablo: DMO'nun Artan Ağırlığı
Bugünkü geçiş süreci, Humeyni sonrası 1989 geçişinden kökten farklı bir dinamik taşıyor. 89'da ruhani elitler belirleyiciyken, bugün Devrim Muhafızları Ordusu (DMO) siyasal sistemin asıl ağırlık merkezi konumunda. Bu durum, yeni Rehber’in otoritesinin Hamaney seviyesine ulaşamayacağı, kararların daha kolektif ve kurumlar arası pazarlıklarla alınacağı bir döneme işaret ediyor.
Sonuç: Kısa Vadede İstikrar, Uzun Vadede Belirsizlik
İran şu an bir rejim krizinden ziyade, güç merkezlerinin yeniden konumlandığı yapısal bir dönüşüm yaşıyor. Kısa vadeli kurumsal dayanıklılık, uzun vadeli istikrarın garantisi değil. Savaş koşullarının baskısı azaldığında; ekonomik yönelim, dış politika ve yönetim modeli üzerindeki bastırılmış rekabetin yeniden su yüzüne çıkması kaçınılmaz görünüyor.
